Aurreko astekoa
- Non zeuden tranpak lau grafikoetan?
- Zer izan behar du grafiko baten tituluak?
- Zein da datu-piezaren proba onena?
Zein da faltsua?
Sei mezu eta pasahitz baten bizitza
22 min · bikotekaA · Phishing-a 12 min
- Sei mezu ikusiko dituzu: batzuk benetakoak, besteak faltsuak.
- Bakoitzarentzat erabaki eta idatzi zer seinalek salatzen duen.
- Denen artean: sailkatu seinaleak arbelean.
B · Pasahitzak 10 min
- Bilatu «zenbat denbora behar da pasahitz bat hausteko» taula bat.
- Kalkulatu zenbat irauten duten zure pasahitzen egiturak —ez zure pasahitzak, egitura bera: zenbat karaktere, zer motatakoak—.
- Konparatu: 8 karaktere zenbaki eta letrarekin, 12 karaktere denetarikoekin, eta lau hitz arrunt kateatuta.
1. Phishing-aren seinaleak beti berdinak dira: presa, esteka ez datorrena bat, helbide arraroa, agur generikoa, zerbait doakoa edo mehatxu bat.
2. Pasahitzetan, luzera da garrantzitsuena, ez sinbolo bitxiak. Lau hitz arrunt kateatuta askoz segurua da P4ssw0rd! baino, eta gogoratzeko errazagoa.
3. Baina hori ere ez da nahikoa: pasahitz bera hainbat lekutan erabiltzen baduzu, batek huts eginda denak erortzen dira. Horregatik dago bi faktoreko autentifikazioa.
Segurtasuna eta datu pertsonalak
| Segurtasun fisikoa | Segurtasun logikoa |
|---|---|
| Sarbide-kontrolak: kodeak, txartelak, RFIDa, biometria | Autentifikazioa eta bi faktoreko egiaztapena |
| Zaintza: zaindariak, sentsoreak, kamerak | Zifratzea, suebakiak, antibirusak |
| Arrisku naturalak: sutea, uholdea, tenperatura | Malwarea, ransomwarea, phishinga |
| Kontingentzia-plana: zer egin gertatzen denean | Babeskopiak eta leheneratzea |
Sistema guztiak zifratuta, entrega baino astebete lehenago. Babeskopiak sarera konektatuta bazeuden, zifratuta ere bai. Horregatik da hain garrantzitsua S21eko kanpoko kopia deskonektatua.
Datu pertsonalak zure lanean
Aurpegia datu pertsonala da. Ahotsa ere bai. Eta matrikula bat, eta etxe baten atea zenbakiarekin.
| DBEOren printzipioa | Zure errodajean |
|---|---|
| Xede zehatza | Zertarako grabatzen duzun: zehaztu, ez «edozertarako» |
| Datu-minimizazioa | Behar duzuna bakarrik grabatu eta gorde |
| Epe mugatua | Noiz arte gordeko duzun brutoak |
| Baimena | Irudi-eskubideen lagapena, idatzita eta ulergarria |
| Sarbidea eta ezabatzea | Nork ikus dezakeen, eta nola kentzen den norbait |
| Segurtasuna | Non dagoen gordeta eta nola babestuta |
Adingabe bat grabatzen bada, guraso edo tutorearen baimena behar da, eta babes handiagoa aplikatzen zaio. Ikastetxeko lanetan ohikoa da: aurreikusi behar da, ez konpondu gero.
Produkzio baten datuen politika
Orri bat, bizitza osorako
25 min · taldeka · 5. IEren entrega- Idatzi orri bateko datuen politika hurrengo produkziorako. Sei atal:
- Zer datu biltzen ditugun — irudia, ahotsa, izenak, kontaktuak, kokapenak
- Zertarako — xede zehatza, ez orokorra
- Non gordetzen diren — S21eko politika hemen sartzen da
- Nork du sarbidea — izenez edo roleka
- Zenbat denboraz — eta zer gertatzen den gero
- Nola ezabatzen den — norbaitek eskatzen badu edo epea amaitzen bada
- Gehitu irudi-eskubideen lagapenaren testua: hiru esaldi, ulertzeko modukoa. Ez kopiatu Internetetik: idatzi zuenak.
- Egiaztatu: hamalau urteko batek ulertzen du? Ez badu ulertzen, ez da baliozko baimena.
1. Orri bat nahikoa da. Luzeagoa bada, inork ez du irakurtzen —eta ulertu gabe sinatutako baimena ez da baimena—.
2. Zaila den atala epea da: inork ez du pentsatzen noiz arte gordeko dituen brutoak. Eta hori da hain zuzen legeak eskatzen duena.
3. Dokumentu hau errodaje bakoitzean berrerabiltzen da. Behin ondo eginda, bizitza osorako duzu.
Zenbat kontsumitzen du zuen lanak?
Osasuna, ongizatea eta ingurumena
20 min · bikoteka- Kalkulatu zuen azken proiektuaren aztarna, gutxi gorabehera:
- Zenbat ordu renderizatzen edo esportatzen?
- Zenbat TB gordeta eta zenbat denboraz? (diskoak 24/7 pizten dira)
- Zenbat kilometro egin dituzue?
- Zenbat erreprodukzio izan ditu piezak, eta zenbat datu horrek?
- Bilatu bi datu: zer ehuneko den bideoa Interneteko trafikoan eta zenbat kontsumitzen duen datu-zentro batek.
- Proposatu hiru neurri aztarna murrizteko emaitza okertu gabe.
- Eta orain zuen gorputza: zenbat ordu pantailaren aurrean muntatzen? Zer ergonomia duzue? Noiz hartzen dituzue atsedenak?
1. Bideoa da Interneteko trafikoaren zatirik handiena. Zuen sektorea da digitalaren kontsumo handiena eragiten duena.
2. Neurri eraginkorrenak ez dute kalitatea okertzen: alferrikako brutoak ezabatzea, proxy egokiak, render bakarra ondo egitea hiru gaizki egin beharrean, garraioa partekatzea.
3. Eta osasuna ere hor dago: ergonomia, atsedenak eta deskonexio digitala. Muntaia-gela batean hamar ordu ez dira ohorezko domina.
Segurtasun-arrakalak arloz arlo
- Hartu S18ko arloen zerrenda.
- Arlo bakoitzarentzat identifikatu gutxienez arrakala bat lau kategoria hauetan:
- Fisikoa — nork sar daiteke non
- Logikoa — pasahitzak, sarbideak, babeskopiak
- Datu pertsonalak — zer biltzen den eta nola
- Jarraitutasuna — zer gertatzen da hori erortzen bada
- Puntuatu bakoitza: zenbat probable eta zenbat larria (1-5).
- Biderkatu eta ordenatu. Hiru nagusiak planaren helburu bihurtuko dira S24an.
Zer daramagu etxera
- Pasahitzetan luzera da gakoa, ez sinbolo bitxiak. Eta ez errepikatu.
- Aurpegia datu pertsonala da: xede zehatza, epea eta baimen ulergarria.
- Babeskopia deskonektatu bat da ransomwarearen aurkako babes bakarra.
- Zuen sektoreak aztarna handia du, eta murrizteko neurririk onenak ez dute kalitatea okertzen.
Ulertu gabe sinatutako baimena ez da baimena.
Bloke hau hemen ixten da. Ebaluatzen dena: produkzio baten datuen politika eta 60 segundoko datu-pieza (S22).
Hiru galdera
1. Zerk egiten du pasahitz bat seguruagoa?
- Sinbolo bitxiak izatea
- Luzea izatea
- Hilero aldatzea
- Zenbakiz amaitzea
Erantzuna
b. Luzerak esponentzialki handitzen du zailtasuna. Lau hitz arrunt kateatuta seguruagoa da eta gogoratzeko errazagoa.
2. Zergatik ez zuen balio izan babeskopiak ransomware-erasoan?
- Zaharregia zelako
- Sarera konektatuta zegoelako eta zifratu egin zelako
- Zifratuta zegoelako
- Hodeian zegoelako
Erantzuna
b. Sarean dagoen guztia zifra dezake erasoak. Babes eraginkorra kopia deskonektatu bat da.
3. Irudi-eskubideen lagapen batek zer izan behar du nahitaez?
- Notarioaren aurrean sinatua
- Xede zehatza eta epe bat
- Gutxienez hiru orrialde
- Ingelesez idatzia
Erantzuna
b. «Betiko eta edozertarako» askotan ez da baliozkoa. Eta ulertzeko modukoa izan behar du: ulertu gabe sinatzea ez da baimena.
Saio honetako hitzak
Hiztegi osoa: moduluaren hiztegia.